V-wapens in het Rijsterbos
|
Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog lanceerde het Duitse leger vanaf locaties in Nederland de gevreesde Aggregat-4, A-4 raket (later beter bekend onder de naam Vergeltungswaffe 2, V-2). Naast plaatsen in Den Haag, gebeurde dat ook vanuit het Rijsterbos in Gaasterland en bij Hellendoorn in Overijssel. In de herfst van 1944 werden er gedurende enkele weken vanuit het nu zo vredige bos, met behulp van minimaal twee lanceerinstallaties, bijna tachtig raketten richting Antwerpen en Oost-Engeland afgevuurd. Met de nadering van onze Canadese bevrijders in zicht vertrokken de Duitsers even snel als ze naar het Rijsterbos waren gekomen.
|
|
Op zaterdag 23 september 1944 trekt een kolonne Duitse militaire voertuigen Gaasterland in. Het personeel van de Lehr- und Versuchsbatterie 444, bestaande uit 39 officieren en 303 manschappen, is zo'n 5 nachten onderweg geweest vanuit het Zeeuwse Serooskerke. Vanaf de tennisbaan in het Park Vrederust (*1) had de Batterie tussen 16 en 18 september zes A-4's op Engeland afgevuurd, maar de militaire situatie op Walcheren was door het oprukkende Geallieerde leger zodanig voor de Duitsers verslechterd, dat de eenheid naar veiliger oorden moest worden verplaatst.
Twee dagen later, op maandag 25 september, ziet de Batterie kans om de eerste A-4 te lanceren vanuit het Rijsterbos: om 18.05 uur verheft de raket zich boven de boomtoppen van het bos uit op koers richting de stad Ipswich aan de Engelse oostkust. Deze raket slaat ongeveer vijf minuten later in bij de Castle Farm te Heckfield Green, Hoxne in Suffolk, zo'n 30 kilometer ten noorden van het beoogde doel (*2).
Raketten uit het bos
Enkele weken voor de komst van de Duitse V-2 lanceereenheid in het Rijsterbos, kwam in de avond van 8 september 1944 de eerste V-2 op Britse bodem neer: om 18.38 uur was de raket door 2.Batterie/Artillerie Regiment (motorisiert) 485 van Gruppe Nord vanuit De Drie Papagaaien in Wassenaar gelanceerd. De raket sloeg neer op de Staveley Road, Chiswick (West Londen). Drie mensen vonden de dood. Een tweede, gelijktijdig vanaf de kruising Koekoekslaan/Schouwweg gelanceerde raket, kwam neer in het stadje Epping. Er zouden nog vele V-2's in Engeland vallen, maar ook werden raketten richting Antwerpen afgeschoten. Naar schatting vonden in Groot-Brittannië 2.754 mensen de dood door ongeveer 1400 V-2s. De laatste twee raketten ontploften daar op 27 maart 1945.
|
Rechts: De eerste van in totaal 1.358 V-2's komt neer in de Staveley Road, Chiswick, Londen en kost het leven aan drie mensen: een vrouw van 67, een meisje van 3 en een militair. Zeventien mensen liepen verwondingen op.
Door de inslag ontstond een zes meter diepe krater. Naast 11 volledig verwoeste woonhuizen waren er nog eens 12 zwaar beschadigd en daardoor onbewoonbaar. Nog eens 556 andere huizen liepen schade op. Bron: This Day in Aviation. Foto: Daily Mail. |
|
Al vrij snel nadat de eerste V-2's op Engeland waren gevallen was duidelijk, dat de bestaande luchtbescherming in het geheel niet toereikend was. De snelheid en het ballistische traject van de A-4 maakten de raket onkwetsbaar: luchtafweergeschut en jachtvliegtuigen konden weinig tot niets uitrichten. Radar als waarschuwingsmiddel was dat eigenlijk ook. Tussen het moment van lancering en het neerkomen verliepen nog geen vijf minuten.
Uitsnede van een topografische kaart uit circa 1935 met het gebied rondom het Rijsterbos. Rechtsboven op de kaart is 'Kippenburg'. Daar kwamen de raketten vanuit Heerenveen (en in een enkele geval Sneek) aan voor assemblage. Kaart: TopoTijdreis.nl.
|
|
|
|
De Royal Air Force, de Britse luchtmacht, maakte gedurende de oorlogsjaren duizenden foto's boven bezet gebied, zo ook boven Friesland en het Rijsterbos. De foto werd op 5 oktober 1944 gemaakt door P/O Wilfred Clyde Heath in Spitfire XI PA949 van No.16 Squadron. Op de foto is niets van de Duitse activiteit in het bos te merken. In de lucht echter wel. Wanneer hij om 13.30 uur boven Den Helder vliegt, ziet hij een condensspoor, waarvan hij vermoedt, dat het van een V.3 [sic] afkomstig is, mogelijk van de plek, die hij kort daarvoor bij Stoveren [sic] heeft gefotografeerd. Het witte condensspoor reikte tot een hoogte van ongeveer 35.000 voet en was twee minuten lang te zien. Ter vergelijking naast de foto een VVV-kaart uit 1926. Hierop zijn globaal de twee lanceerlocaties in het Rijsterbos weergegeven. De eerste A-4 werd op 25 september gelanceerd vanaf de Greate Mirnser Leane nabij het Vredestempeltje (A). Daarna werd gebruik gemaakt van de Midden Leane (Van Swinderen Leane) (B), zeer waarschijnlijk na het neerstorten en de ontploffing van een A-4 op 30 september.
Fragment uit het Operations Record Book van No.16 Squadron van oktober 1944. Bron: The National Archives Kew, AIR27/223-20.
Wifred Clyde Heath, DFC, kwam op 18 november 1944 om het leven, toen hij, vliegend op lage hoogte, de spoor- en autobrug over de Maas bij Venlo fotografeerde. Z'n Spitfire XI PL845 werd door luchtafweer geraakt en stortte even na half vijf in de middag neer aan de Paalweg in Hout-Blerick. Heath werd daar begraven op de R.K. Begraafplaats.
Wifred Clyde Heath, DFC, kwam op 18 november 1944 om het leven, toen hij, vliegend op lage hoogte, de spoor- en autobrug over de Maas bij Venlo fotografeerde. Z'n Spitfire XI PL845 werd door luchtafweer geraakt en stortte even na half vijf in de middag neer aan de Paalweg in Hout-Blerick. Heath werd daar begraven op de R.K. Begraafplaats.
Op deze donderdag 5 oktober werden er vanuit het Rijsterbos vijf, mogelijk zes A-4 raketten afgevuurd (*2). Gesteld kan worden, dat drie van deze raketten het doel op het vasteland van Engeland niet bereikten. Een raket kwam voor de kust van Great Yarmouth in zee neer; een tweede stortte vermoedelijk ook in zee, terwijl een derde uit de kust bij het Mirnserklif in het Ijsselmeer stortte. Deze dag kwamen er raketten neer in twee Engelse plaatsen in de nabijheid van de stad Norwich neer: bij Taverham en bij Surlingham. In deze plaats raakten 10 mensen gewond en werden er 36 woningen beschadigd.
Jacht op de V-2
Met de eerste V-2 inslagen op Brits grondgebied rees het besef, dat een grootschalige inzet van dit wapen een bijzonder zware tol zou eisen. Binnen enkele dagen wees Air Defence of Great Britain RAF eenheden aan om de dreiging daar aan te pakken, waar deze het meeste kans van slagen had: op de plaats van lancering, maar vooral gedurende het logistieke proces daaraan voorafgaand. Was een A-4 raket eenmaal succesvol gelanceerd, dan stond de Britse luchtverdediging machteloos. Nog geen vijf minuten na lancering sloeg de raket aan de andere kant van de Noordzee in. De eerste eenheid in de strijd tegen het nieuwe wapen werd No.229 Squadron op RAF Coltishall, ten noorden van Norwich, spoedig gevolg door andere eenheden als No.453 (RAAF) Squadron, No.602 Squadron en het Poolse No.303 Squadron. Het zou niet lang duren, voordat ook eenheden van de 2nd Tactical Air Force, RAF, al gestationeerd op het vasteland van Europa, werden toegevoegd aan de strijd tegen de V-2. Alle relevante aanwijzingen die vliegers tijdens hun gewapende verkenningen aantroffen, werden in zogenaamde 'Benreps' (Big Ben reports) doorgegeven, om er vervolgens jachtbommenwerpers op af te sturen. Dit waren voor het Nederlandse gebied in hoofdzaak No.122 Wing en No.146 Wing, 2nd TAF.
|
|
Hawker Typhoon Ib MN235 in de kleuren van No.440 (City of Ottawa) Squadron, Royal Canadian Air Force in het RAF Museum in Hendon. (RDV7066). Deze Typhoon is bewapend met vier 20mm kanonnen en acht 60lb ongeleide raketten (RDV6935). No.440 Squadron kwam op 26 september 1944 aan op vliegveld Eindhoven (B.78) en werd ingezet tegen Duitse transportinfrastructuur, waaronder het spoorwegennet.
Uit de opmerking van P/O Heath t.a.v. 'Stavoren' zou men kunnen concluderen, dat de Geallieerden op de hoogte waren, dan wel een vermoeden hadden van de aanwezigheid van een V-2 lanceerbasis in Gaasterland. Een aanval laat echter nog op zich wachten. Pas op woensdag 11 oktober rond 17.30 uur verschijnen er zeven Geallieerde jachtvliegtuigen boven het Rijsterbos. Op 18 oktober nog eens 4 jagers. Of ze de lanceerstellingen in het bos hebben aangevallen is niet bekend, althans in de beschikbare bronnen wordt daar geen melding van gemaakt.
Het ligt voor de hand, dat inzet van jachtvliegtuigen het meest productief was gedurende de transportfase van de A-4 raketten en dan in het bijzonder dat deel van het transport via het spoorwegnet. Deze taak was in hoofdzaak weggelegd voor de Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van de Tweede Tactische Luchtmacht, de 2nd Tactical Air Force (2nd TAF) van de Royal Air Force. Vijf wings binnen deze luchtmacht, met in totaal 21 Typhoon squadrons werden voor de jacht op de V-2 ingezet. Omdat het merendeel van de V-2's van uit het westelijk en noordelijk deel van Nederland werden afgevuurd, betekende dat, dat het de vliegtuigen van No.84 Group en dan met name die van No.146 en No.122 Wing waren, die met dit doel boven ons land actief waren. No.146 Wing beschikte over zowel met bommen bewapende Typhoons als wel Typhoons met raketten, zoals die hierboven op de foto's.
Op 29 september 1944 voerde No.146 Wing haar eerste operaties tegen de V-2 in Nederland uit. Vanaf 2 oktober toen de wing van het pas op de Duitsers veroverde vliegveld Antwerpen-Deurne (B70) gebruik kon maken, waren de jachtvliegtuigen in toenemende mate boven Nederland actief en namen aanvallen op spoorweginfrastructuur met de dag toe. In de eerste zes dagen voerde de wing 55 operaties uit, waarvan er 35 alleen gericht waren op spoorlijnen, spoorbruggen, emplacementen en rangeerterreinen. Ondanks deze inzet kon niet worden voorkomen, dat op 13 oktober de eerste V-2 op Antwerpen viel, op 21 oktober gevolgd door de eerste V-1.
Op 29 september 1944 voerde No.146 Wing haar eerste operaties tegen de V-2 in Nederland uit. Vanaf 2 oktober toen de wing van het pas op de Duitsers veroverde vliegveld Antwerpen-Deurne (B70) gebruik kon maken, waren de jachtvliegtuigen in toenemende mate boven Nederland actief en namen aanvallen op spoorweginfrastructuur met de dag toe. In de eerste zes dagen voerde de wing 55 operaties uit, waarvan er 35 alleen gericht waren op spoorlijnen, spoorbruggen, emplacementen en rangeerterreinen. Ondanks deze inzet kon niet worden voorkomen, dat op 13 oktober de eerste V-2 op Antwerpen viel, op 21 oktober gevolgd door de eerste V-1.
Meer V-2 vanuit Gaasterland naar Engeland én Antwerpen
Na de eerste lancering, op 25 september, zullen er nog vele volgen. Het totaal aantal is niet met zekerheid vast te stellen. De geraadpleegde bronnen (*2) geven ieder een ander getal, maar het moeten er omtrent een tachtigtal zijn geweest. Tot aan 13 oktober is het doel steeds Engeland. Dan op die dag worden de eerste raketten op Antwerpen afgeschoten. In de morgen, iets over half tien wordt een A-4 afgevuurd. Rond kwart voor tien sleet een raket in nabij het Museum voor Schone Kunsten (*5). Voor zover dat is na te gaan zou het totaal om 13 vanuit het Rijsterbos afgevuurde V-2's gaan. Op 19 oktober mislukte er nog een lancering. Voor welk doel deze V-2 bestemd was valt niet te zeggen, maar waarschijnlijk was dat ook Antwerpen.
|
Op vrijdag 13 oktober 1944 kwam om 09.45 uur een V-2 raket neer op de hoek van de Schilderstraat en de Karel Rogierstraat vlakbij het Museum voor Schone Kunsten. Naast de enorme ravage waren er 32 doden te betreuren. Nog eens 46 mensen raakten gewond. Het zou de eerste zijn in een reeks. In de 167 dagen Van 13 oktober tot 28 maart 1945 vielen er in Antwerpen 4000 doden door de Duitse Vergeldingswapens V-1 en V-2. Bron: Historiek.net. De foto is afkomstig uit het Archief Pieter Serrien.
|
|
Op 20 oktober 1944 werden er in de morgen nog twee A-4 raketten gelanceerd, maar later op die dag verliet de Batterie 444 het Rijsterbos om de lanceringen in Den Haag en Wassenaar voort te zetten. Op de volgende dag, 21 oktober, vuurt Batterie 444 vanuit Den Haag al weer raketten af op Engeland. De RAF is dan te laat. In het Operations Record Book van No.274 Squadron, wordt voor deze dag opgetekend, dat negen Typhoons van de eenheid een gewapende verkenning uitvoeren boven Gaasterland en op de opgegeven coördinaten geen teken van de vermoedde aanwezigheid van lanceerstellingen waarnemen. Desondanks nemen ze het doel wel met hun boordwapens onder vuur (*4).
|
|
Twee passages uit het ORB van No.274 Squadron van 21 oktober 1944. Volgens het verslag stegen de Typhoons om 17.05 uur op voor een aanval op de V-2 lanceerplaats in het Rijsterbos. Die werd gelocaliseerd en beschoten, maar er werden geen bewegingen waargenomen. De toestellen landden om 18.00 weer op hun basis, B.80 Volkel. Bron: The National Archives, Kew, in AIR27/1591/19 en 20.
Enkele dagen later, op 4 november, beschieten drie Tempests het inmiddels ook door de Duitsers verlaten werkkamp Elfbergen in Oudemirdum (*4). De vliegtuigen keren op 11 november nog een keer terug voor een beschieting (*4).
Noten
*1 - In 1947 werd de naam veranderd in Park Welgelegen.
*2 - Op de website Gaasterland in de Tweede Wereldoorlog van J.G. Vogelzang is voor zover dat mogelijk is een complete lijst gepubliceerd; idem op V2Rocket.com (zie ook bij Bronnen en media). De door Vogelzang voor het Rijsterbos gebruikte bronnen zijn:
|
|
|
*3 - Lance Byrne beschrijft in zijn artikel 'Razing Rocket-Land', gepubliceerd in Aeroplane, juni 2025 (p.32-40) dat de inspanningen van de Geallieerde (lucht)strijdkrachten zich in hoofdzaak richtten op de meest kwetsbare onderdeel van de Duitse inzet van V-2 wapens: het transport van de raketten van de productielocaties naar de uiteindelijke lanceerposities. De afmetingen en het gewicht van de A-4 raket noopten de Duitsers tot het vervoer per spoor. Het omvangrijke Nederlandse spoorwegnet was daartoe uitstekend toegerust. Jachtbommenwerpers van de 2nd Tactical Air Force, alsmede van Amerikaanse eenheden concentreerden hun aanvallen dan ook vooral op spoorwegemplacementen, knooppunten en spoorlijnen zelf, naast de spoorbruggen en aanverwante infrastructuur.
*4 In "Luchtoorlog Gaasterland 1940-1945", wordt op 21 oktober geen Geallieerde aanval/beschieting van het Rijsterbos gemeld. Wel wordt er voor de vorige dag, 20 oktober, geschreven: " 's Middags wordt de V-2 installatie in het Rijsterbos door 7 Engels Haw Tempest [sic] jachtbommenwerpers beschoten. De Duitsers zijn al vertrokken." Het zou kunnen, dat in de hektiek van de dagelijkse vliegoperaties, een verkeerde datum in het ORB is geschreven.
Het is niet duidelijk welke eenheden de beschietingen van het werkkamp Elfbergen op respectievelijk 4 en 11 november hebben uitgevoerd. In geen van de ORB's van de squadrons van No.146 Wing worden daarvoor aanwijzingen gevonden.
Het is niet duidelijk welke eenheden de beschietingen van het werkkamp Elfbergen op respectievelijk 4 en 11 november hebben uitgevoerd. In geen van de ORB's van de squadrons van No.146 Wing worden daarvoor aanwijzingen gevonden.
*5 Auteur Pieter Serrien vermeldt op zijn website, evenals in zijn boek "Elke Dag Angst" (zie Bronnen en Media), dat de A-4, die op 13 oktober 1944 nabij het Museum voor Schone Kunsten neer kwam, vanuit Rijs door Batterie 444 werd afgeschoten.
Rijsterbos in schaal
In Mar&Klif, het bezoekerscentrum van het Nationaal Landschap Zuidwest Fryslân in Oudemirdum wordt in een diorama getoond, hoe het Duitse leger in het Rijsterbos de A-4 raketten in stelling brachten. evenals het transport van deze raketten naar Gaasterland en het gereedmaken.
In het diorama neemt Hotel-Café Kippenburg een prominente plek in. Hier werd een deel van de manschappen van de Lehr- und Versuchsbatterie 444 ingekwartierd. Het diorama combineert de naaste omgeving van Kippenburg met een deel van het station van Sneek. Bij een oppervlakkige bestudering van het geheel zou de indruk kunnen bestaan, dat de A-4's per spoor naar Kippenburg, het witte gebouw op de achtergrond van de twee foto's hieronder, werden vervoerd.
Een A-4 raket op een spoorwagons is aangekomen op het station van Sneek. Het gevaarte (zonder kop en springlading) wordt vervolgens over geladen op Vidalwagen voor vervoer over de weg via Balk naar Kippenburg (VRS6736).
|
De meeste voor het Rijsterbos bestemde A-4 raketten werden per spoor naar het station van Heerenveen vervoerd (VRS6733).
|
Deze A-4 wordt van Kippenburg naar de lanceerplaats in het Rijsterbos vervoerd. De raket is inmiddels op een Meillerwagen geplaatst en voorzien van de springlading en alle overige onderdelen zijn gemonteerd (VRS6741).
|
Op de foto rechtsonder een A-4 raket in lanceerpositie op de Meillerwagen. Zo zou deze opstelling er in het Rijsterbos er uit gezien kunnen hebben (VRS6738).
|
|
Foto rechts: een V-2 kort na de lancering vanaf een locatie in de buurt van Cuxhaven. Daar werden in oktober 1945 als onderdeel van 'Operation Backfire' door de Britten minstens drie A-4's gelanceerd, op respectievelijk 2, 4 en 15 oktober 1945. 'Operation Backfire' was bedoeld om het gehele A-4 raketprogramma te evalueren, gespecialiseerd Duits personeel te ondervragen en vervolgens raketten te testen en te lanceren over de Noordzee.
Een eerste lancering, op 1 oktober werd vanwege een defect afgelast. Het lanceerplatform bevond zich even ten noordoosten van het dorpje Arensch aan de weg naar Sahlenburg bij Cuxhaven. Voor dit doel werden er een lanceerplatform aangelegd en twee betonnen bunkers gebouwd. Hiervan moeten vandaag de dag nog restanten aanwezig zijn. Bron: Science Museum, Londen. Crown Copyright 1946. Nu in het publieke domein. Deze foto is te zien in het Vredestempeltje in het Rijsterbos (VRS6710). |
|
Drie maal gaat het mis in het bos
Van de bijna 80 A-4 raketten die tussen 25 september en 20 oktober 1944 vanuit het Rijsterbos werden gelanceerd, kwamen er drie vlak na de start neer en ontploften vervolgens. Bij de eerste mislukte lancering op 30 september werd het Vredestempeltje nagenoeg geheel verwoest.
Als op zaterdag 30 september 1944, ‘s middags om 15.45 uur bij de lancering een A-4 niet hoger dan 200 meter komt en meteen daarna op ongeveer 20 meter van het lanceerplatform neerstort, wordt het Vredestempeltje bijna volledig verwoest, wanneer zo'n drie kwartier later de explosieve lading tot ontploffing komt.
|
Het tempeltje was in 1814 opgericht door de toenmalige bewoners van Huize Rijs om de verbanning van Napoleon naar Elba te vieren. In 1945 liet Baron van der Feltz het tempeltje opnieuw opbouwen. Op de daklijst werd het jaartal 1814 aangevuld met dat van de herbouw Renovatum MCMXLV. Zo ook het jaartal van de restauratie in 1977 (VRS6709).
|
Bij de herbouw in 1945 is de krater waarschijnlijk geheel geslecht, want op AHN hoogtekaarten is daarvan geen spoor meer zichtbaar. Dat geldt niet voor de A-4 die kort na de lancering terecht kwam aan de noordwestkant van het bos. Door de toepassing van LIDAR-technologie zijn minieme hoogteverschillen in het terrein waarneembaar. Op het beeld linksonder is een gedeelte van het Rijsterbos weer gegeven. Dit DSM (Digital Surface Model)-beeld komt overeen met traditionele luchtfoto's: door begroeiing wordt het aardoppervlak aan het zicht onttrokken. In het DTM (Digital Terrain Model)-beeld is alle begroeiien en bebouwing digitaal verwijderd, waardoor (kleine) hoogteverschillen in het terrein zichtbaar worden.
|
Drie mislukte lanceringen
1. Op zaterdag 30 september valt een A-4 terug in het bos. Bij de ontploffing van de lading, zo'n 45 minuten na het neerstorten, wordt het Vredestempeltje vernield. 2. Op woensdag 11 oktober komt een A-4 vlakbij de Griene Leane neer en ontploft. Deze krater is nu nog te zien, maar door de begroeiing moeilijk vindbaar.
3. Bij de laatste mislukte lancering op donderdag 19 oktober komt de raket neer tussen de bomen naast de Middenleane.
|
Uitsnede van topografische kaart van circa 1935. De inslagen van de mislukte lanceringen zijn bij benadering weergegeven met rode stippen. Vandaag de dag is alleen van de inslag bij de Griene Leane nog iets in het terrein te zien, al maakt de begroeiing het moelijk de nu ondiepe kratervorm te ontwaren. Het gebied rondom de twee andere inslagen in het bos is geëgaliseerd.
Kaartbron: TopoTijdreis.nl De luchtfoto (links) werd op 6 november gemaakt en is een uitsnede van Neg.No.3136 16/1341). De door de A-4 veroorzaakte krater is daarbij goed te zien.
|
Behalve deze drie niet geslaagde lanceringen, zijn er minstens nog dertien raketten, die hun beoogde doelen op het Engelse vaste land niet zouden bereiken en in de Noorzee zijn gestort. Een A-4 stortte kort na de lancering op 11 oktober neer in een weiland tussen Rijs en Bakhuizen. Vermoedelijk bereikte een andere op deze dag gelanceerde A-4 haar doel in Engeland evenmin (*2). Er is geen zicht op de raketten, die tussen 13 en 20 oktober op het gebied van Antwerpen werden afgevuurd, behalve dan van drie raketten, waarvan er 1 in de haven (16 oktober) en twee in Borgerhout (17 en 19 oktober) zouden zijn neergekomen.
|
|
Boven links: Op dit AHN2 Digitaal Oppervlak Model (opgemaakt in 2008) is door de begroeiing geen zicht op details in de bovenste grondlagen. Op het Digitale Terrein Model (DTM )(rechts) is de inslagkrater van een V-2 nog wel vaag waar te nemen. Idem in nieuwste versie, gepubliceerd op 1 maart 2023. Klik hier voor deze kaart: AHN5-DTM.
Sporen in het Rijsterbos
Tachtig jaar na het einde van de oorlog staat het Rijsterbos er vredig bij. Hier en daar zijn nog stille getuigen van de oorlog en de Duitse aanwezigheid waar te nemen. Een tweetal wandelroutes voert langs enkele markante punten in het bos. De routes zijn met rode en blauwe paaltjes gemarkeerd. In Bezoekerscentrum Mar&Klif in Aldemardum is een folder met uitgebreide beschrijving beschikbaar: 'V2 Wandelroute Rysterbosk'. Deze route is voorzien van 'V2 boomstammen' (zie foto hier rechtsonder). Na binnenkomst van het bos aan de Marderleane is het maar een paar stappen naar het na de oorlog opnieuw gebouwde Vredestempeltje.
|
|
De route is gemarkeerd met een V-2 op een boomstam en voert vanaf de ingang van het Rijsterbos aan de Van Swinderenlaan/Marderleane door het bos lang enkele markante punten in de oorlogsgeschiedenis, zoals een vermoedelijke lanceerlocaties en het Vredestempeltje (VRS6704).
Niet alleen de V-2
Het waren niet alleen V-2 raketten waarmee de bevolking van Gaasterland van nabij zou kennis maken. In de avond van maandag 9 oktober 1944 kwamen twee Heinkel He 111 bommenwerpers van 7./KG 3* boven Nijemirdum met elkaar in botsing. Beide toestellen waren met een Fieseler Fi 103 (beter bekend als de V-1, de vliegende bom) onder de romp onder weg naar het lanceergebied boven de Noordzee. De beide Heinkels stortten neer ter hoogte van de Griene Singel, tussen Nijemirdum en Kippenburg, evenals de twee vliegende bommen. Een van de twee V-1's ontplofte op de grond, de andere brak in stukken. Op een verkenningsfoto is de door de exploderende V-1 veroorzaakte krater te zien.
|
Links: Deze luchtfoto werd op 4 november 1944 gemaakt door F/L L.H. Scargill van het No.541 Squadron. Hij was om 08.15 uur opgestegen in Spitfire PR.XI PA856 van RAF Benson. Hij keerde daar om 11.52 uur veilig terug. De inslagen van de twee V-1's zijn met pijlen aangegeven. Op het bovenstaande kaartje zijn ze globaal met oranje stippen aangeduid. De rode stip geeft de locatie van de kerktoren van Nijemirdum aan. Bron: TopoTijdreis.nl.
|
|
Rechts: Uit het Operations Record Book van de eenheid is op te maken, dat de omgeving van Sneek en de Zuiderzee weliswaar als globale doelgebieden zijn omschreven, maar er is geen sprake van nadere detaillering van het V-2 lanceergebied in het Rijsterbos. Bron: The National Archives, Kew, document in AIR27/2013-52.
|
|
* De III./KampfGeschwader 3, waarvan de 7. Staffel deel uit maakte, werd op 20 oktober omgedoopt tot I./KampfGeschwader 53. In de periode van 16 september tot 14 januari 1945 gingen 41 He 111's verloren, niet alleen door ongelukken zoals de botsing van de twee vliegtuigen boven Nijemirdum, maar vooral ook door Britse jagers. In de nacht van 13 jauari 1945 lanceren de He 111's van KG 53 voor het laatst V-1's.
Meer over de V-wapens
|
|
Op de foto's: Replica op ware grootte van de A-4 raket, die later in de Tweede Wereldoorlog bekend werd als Vergeltungswaffe 2 (V-2)(VRS3303). Daarnaast een maquette van Prüfstand VII op het complex van Peenemünde (VRS3362). Beide foto's zijn op 31 mei 2014 gemaakt in het Historisches Technisches Museum Peenemünde.
Gaasterland en de luchtoorlog: het Duitse radarstation Eisbär bij Sondel
Gedurende een groot deel van de Tweede Wereldoorlog is er een Duits radarstation bij Sondel actief geweest. Het was onderdeel van een omvangrijk systeem in de Duitse luchtverdediging, dat zich uitstrekte van Frankrijk tot aan Noorwegen.
Bronnen en media
|
V2 Wandelroute Rysterbosk (folder)
En nooit was het stil, Deel 2, p.367-368, G.J. Zwanenburg, Den Haag
'Razing Rocket-Land' van auteur Lance Byrne in Aeroplane, juni 2025 p.32-40
Luchtoorlog Gaasterland 1940-1945, J.G. Vogelzang, Balk, 2012
V-2 lanceringen Rijsterbos - Gaasterland in de Tweede Wereldoorlog, J.G. Vogelzang
Archief Pieter Serrien Zie ook Hiernaast: Elke Dag Angst
Overall List of Operational V-2 Launches, update July 2025 - V2 Rocket.com
|
Verkrijgbaar bij het Bezoekerscentrum Mar&Klif in Oudemirdum
|
titelfoto: Een A-4 raket komt aan bij Kippenburg, Gaasterland.